Kutup Girdabı Nedir?

Kutup Girdabı geçtiğimiz birkaç sene içinde yeni bir terim olarak sözlüklerimize girmeye başladı. İsmiyle insanı biraz endişelendiriyor. Endişelenmekte biraz da haklıyız. Özellikle kuzey kutbuna yakın ABD ve bazı Avrupa ülkelerinde, kışın havanın ciddi manada soğumasına neden oluyor.

Alçak Basınç Sistemi

Kutup girdabı alçak basınç sisteminin bir parçasıdır. Diğer alçak basınç sistemleri gibi havanın hareketi çevreden merkeze doğru olmaktadır. Rüzgarlar sistemin ortasındaki düşük basınç alanına doğru akar ve girdap oluşur. Mesela kasırgalar söz konusu bu alçak basınç sistemlerine bir örnektir.

Bu sistemler, Dünya’nın dönüşü ve Coriolis Efekti denilen fenomen nedeniyle kuzey yarım kürede saat tersinin yönünde dönerken güney yarım kürede saat yönünde dönerler.

Kış aylarında Güneş ışınlarının kuzey kutbuna gelme açısının düşmesiyle, sıcaklık gradyanları yukarıdaki ve aşağıdaki enlemler arasında oluşmaya başlar. İki nokta arasındaki sıcaklığın mesafeye bağlı değişim oranını ifade eden sıcaklık gradyanları, rüzgarı hareket ettirerek girdabı oluşturur.

Kutup girdabı teknik olarak Dünya atmosferinin orta tabakası olan stratosferde meydana gelmektedir. Bu düşük basınç alanı yeryüzünden yaklaşık 32 km yukarıdadır. Girdap atmosferdeki en alt tabaka olan troposfere düştüğü zaman ise günlük havayı etkilemeye başlıyor.

kutup girdabı
Kutup girdabının güney bölgelere yayılması

Güney Yarım Kürede De Kutup Girdabı Var Mı?

Evet, kuzey kutbunda da güney kutbunda da kutup girdapları vardır. Her iki kutupta da girdaplar kış aylarında kuvvetlenir ve yaz aylarında zayıflar. İkisi arasındaki farklardan biri dönüş yönleridir. Kuzey kutbundaki girdap saat yönünün tersine, güney kutbundaki girdap saat yönünde döner. Diğer bir fark ise güney kutbundaki girdabın, çevresinde daha az kara kütlesi bulunmasından dolayı daha stabil olmasıdır. Güney kutbunda girdabın daha istikrarlı olması, kutup girdap alanının kırılmasını engelleyen bir faktör.

Kuzey kutbunda kış ayları içinde belirli dönemlerde (özellikle A.B.D.’de) meydana gelen dondurucu soğuklar işte bu nedenle gerçekleşiyor. Kış aylarında güçlü olan kutup girdabı, atmosferdeki güçlü fırtına sistemleri gibi dalgalanmalardan etkileniyor ve sıcak hava kuzey kutbuna çekilirken soğuk hava da dışarı itiliyor.

Kutup Girdabı Bariyeri: Jet Stream Akımları

Jet Stream akımları, soğuk ve sıcak hava arasındaki sınırları takip eden ve genelde batıdan doğuya doğru akan kuvvetli rüzgar nehirleridir. Kuzey kutbundaki hava da genellikle Jet Stream bariyeri altında tutuluyor diyebiliriz. Yani soğuk kutup havasıyla güneydeki ılıman hava arasında bir engeldir. Bu engel bir fırtına tarafından bozulduğunda, düzgün dolaşım modelinde loblar oluşmaya başlıyor. Girdabın şekli, hamur gibi uzayıp kısalarak soğuk hava sınırı güneye doğru taşınabiliyor.

Güneye doğru hareket eden hava ısındıktan sonra tekrar geri dönmekte. Girdabın akışını zayıflatan rahatsızlık sona erdiğinde dolaşım düzelerek güçleniyor. Sonunda soğuk hava tekrar kutup dairesinde bulunan yukarıdaki enlemlere kilitleniyor.

Meteorologlar kutup girdabını 100 seneyi aşkın bir süredir bilmekte. Ancak bu terim 2014 yılında popüler oldu. Çünkü 2014’te art arda yaşanan girdap sokulumları Amerikalıları resmen dondurdu. Kuzey Kutup Girdabı loblarının geçmişte 1977, 1982 ve 1989 yıllarında da güney bölgelere girerek havayı soğuttuğu kayıtlarda yer almakta.

Daha fazla bilim için Tıklayın

Kaynak ve İleri Okuma

Bir Cevap Yazın

%d blogcu bunu beğendi: